Konstitusiya: dövlətin əsasları, xalq hakimiyyəti və referendum
14 min read · Checked against sources: 13/11/2026The notes are written in the exam's language, Azerbaijani.
Konstitusiya 12 noyabr 1995-ci ildə referendumla qəbul edilib, 27 noyabr 1995-ci ildə qüvvəyə minib. Ona 2002, 2009 və 2016-cı illərdə referendum yolu ilə dəyişikliklər edilib. İmtahan cari mətnə, yəni 2016-cı il referendumundan sonrakı redaksiyaya əsaslanır. Köhnə dərsliklərdəki bəzi rəqəmlər (Prezidentin 5 illik səlahiyyət müddəti, namizədin 35 yaş həddi) artıq qüvvədə deyil.
Konstitusiya beş bölmədən ibarətdir: I. Ümumi müddəalar; II. Əsas hüquqlar, azadlıqlar və vəzifələr; III. Dövlət hakimiyyəti; IV. Yerli özünüidarə; V. Hüquq və qanun. Birinci bölmənin müddəalarına əlavələr təklif edilə bilməz (158-ci maddə), ona görə bu bölmənin maddələrini dəqiq bilmək xüsusilə vacibdir.
Xalq hakimiyyəti
- Dövlət hakimiyyətinin yeganə mənbəyi Azərbaycan xalqıdır (1-ci maddə).
- Xalq öz hakimiyyətini bilavasitə referendum yolu ilə, həmçinin seçdiyi nümayəndələr vasitəsilə həyata keçirir (2-ci maddə).
- Heç bir hissə, qrup və ya şəxs xalq adından hakimiyyəti mənimsəyə bilməz. Hakimiyyətin zorla ələ keçirilməsi ən ağır cinayətdir.
Referendum (3-cü maddə)
Xalq istənilən məsələni referendumla həll edə bilər, lakin Konstitusiya iki qrup ayırır.
Yalnız referendum yolu ilə həll edilən məsələlər:
- Konstitusiyanın qəbul edilməsi və onun mətninə dəyişikliklər edilməsi;
- Azərbaycan Respublikasının dövlət sərhədlərinin dəyişdirilməsi.
Referenduma çıxarıla bilməyən məsələlər:
- vergilər və dövlət büdcəsi;
- amnistiya və əfv;
- qanunvericilik və icra hakimiyyəti orqanlarının səlahiyyətlərinə aid edilən vəzifəli şəxslərin seçilməsi, təyin edilməsi və ya təsdiq edilməsi.
Referendumu Milli Məclis təyin edir (95-ci maddə), Prezident də referendum təyin edə bilər (109-cu maddə). Referendumla qəbul edilmiş akt hüquqi qüvvəsinə görə qanundan yuxarıdır və yalnız referendumla ləğv edilə bilər.
Dövlətin xarakteri və hakimiyyət bölgüsü (7-ci maddə)
Azərbaycan dövləti demokratik, hüquqi, dünyəvi, unitar respublikadır. Dörd sözün dördü də imtahanda dəyişdirilərək verilir: «federativ», «dini», «parlamentli», «konfederativ» sözləri olan variant yanlışdır.
Dövlət hakimiyyəti bölgü prinsipi əsasında təşkil olunur:
- qanunvericilik hakimiyyətini Milli Məclis;
- icra hakimiyyətini Azərbaycan Respublikasının Prezidenti;
- məhkəmə hakimiyyətini məhkəmələr həyata keçirir.
Hakimiyyət qolları Konstitusiya və qanunlar əsasında qarşılıqlı fəaliyyət göstərir və öz səlahiyyətləri çərçivəsində müstəqildir. Nazirlər Kabineti icra hakimiyyətinin daşıyıcısı deyil: icra hakimiyyəti Prezidentə mənsubdur (99-cu maddə), Nazirlər Kabineti isə Prezidentin ali icra orqanıdır.
Dövlətin əsas prinsipləri (8–23-cü maddələr)
- Dövlət başçısı: Azərbaycan dövlətinin başçısı Prezidentdir; o, Azərbaycan xalqının birliyini təcəssüm etdirir və dövlətçiliyin varisliyini təmin edir (8-ci maddə).
- Silahlı Qüvvələr: Azərbaycan Respublikası təhlükəsizliyini və müdafiəsini təmin etmək üçün Silahlı Qüvvələr yaradır; müharibəni başqa dövlətlərin müstəqilliyinə qəsd vasitəsi kimi rədd edir (9-cu maddə).
- Ərazi: vahiddir, toxunulmazdır və bölünməzdir. Daxili sular, Xəzər dənizinin (gölünün) Azərbaycana mənsub bölməsi və hava məkanı ərazinin tərkib hissəsidir. Ərazi heç bir formada özgəninkiləşdirilə bilməz; sərhədlər yalnız xalqın iradəsi ilə, referendumla dəyişdirilə bilər (11-ci maddə).
- Ali məqsəd: insan və vətəndaş hüquqlarının və azadlıqlarının, vətəndaşlara layiqli həyat səviyyəsinin təmin edilməsi (12-ci maddə).
- Mülkiyyət: dövlət, xüsusi və bələdiyyə mülkiyyəti; mülkiyyət toxunulmazdır və dövlət tərəfindən qorunur (13-cü maddə).
- Din: din dövlətdən ayrıdır, bütün dini etiqadlar qanun qarşısında bərabərdir, dövlət təhsil sistemi dünyəvidir (18-ci maddə).
- Dövlət dili: Azərbaycan dilidir; dövlət əhalinin danışdığı digər dillərin sərbəst işlədilməsini və inkişafını təmin edir (21-ci maddə).
- Paytaxt: Bakı şəhəridir (22-ci maddə). Paytaxtla bağlı maddəyə dəyişiklik referenduma çıxarıla bilər; 155-ci maddənin qadağası 22-ci maddəyə aid deyil.
- Dövlət rəmzləri: dövlət bayrağı, dövlət gerbi və dövlət himni (23-cü maddə). Möhür, Konstitusiya, pul vahidi rəmz deyil.
Yadda saxlamaq üçün
Variantlarda ən çox qarışdırılan cütlər:
- «icra hakimiyyəti Prezidentə mənsubdur» ilə «Nazirlər Kabinetinə mənsubdur»;
- «yalnız referendumla həll edilir» ilə «referenduma çıxarıla bilməz»;
- «amnistiya» (Milli Məclis, referenduma çıxarıla bilməz) ilə «əfv» (Prezident, referenduma çıxarıla bilməz);
- 155-ci maddədə qadağan olunan 1, 2, 6, 7, 8 və 21-ci maddələr ilə qadağan olunmayan 22-ci maddə (paytaxt).
Sualı oxuyanda əvvəlcə hansı cütün yoxlandığını müəyyən edin, sonra variantlara baxın.
Check what you learned
10 questions from QAN · Qanunvericilik: Konstitusiya, «Dövlət qulluğu haqqında», «Vətəndaşların müraciətləri haqqında», «Korrupsiyaya qarşı mübarizə haqqında» və etik davranış qanunları, with an explanation after each answer.